prof. dr hab. Elżbieta Barbara Zybert (Uniwersytet Warszawski)
EDUKACYJNE FUNKCJE BIBLIOTEK W ŚWIETLE ROZWAŻAŃ NA FORUM MIĘDZYNARODOWYM

Tegoroczny Światowy Kongres Bibliotek i Informacji oraz Siedemdziesiąta Konferencja Ogólna IFLA, odbywały się w dniach 22-27 sierpnia 2004 roku w Buenos Aires. Wzięło w niej udział około 3000 delegatów (z tego ok. 1000 z krajów Ameryki Łacińskiej) ze 117 krajów (z USA około 300 osób, 211 ze Skandynawii, 68 z Wielkiej Brytanii, 66 z Korei, 73 z Francji, 45 z Niemiec).

To międzynarodowe spotkanie wraz z konferencją ogólną rozpoczęło dwuletnią kadencję Kay Raseroka - dyrektor ds. Usług Bibliotecznych (Library Services) Uniwersytetu w Botswanie, która będzie pełnić tę funkcję do sierpnia 2005 roku. Tematem wiodącym jej prezydentury są sprawy dotyczące roli i udziału bibliotek w alfabetyzacji informacyjnej społeczeństwa, będącej podstawą kształcenia ustawicznego. Problematyka ta znajduje odzwierciedlenie w polityce ONZ, która uznała lata 2003-2012 za "Dekadę Kształcenia", a jednym z działań implementujących te założenia jest program kształcenia informacyjnego realizowany przez UNESCO w latach 2004-2005 . [1] Warto także podkreślić, iż w dokumencie końcowym Światowego Szczytu nt. Społeczeństwa Informacyjnego, który odbył się w Genewie w grudniu 2003 roku, znalazło się kilka zapisów wskazujących na znaczenie bibliotek w budowaniu społeczeństwa informacyjnego, co jest niewątpliwą zasługą władz IFLA, uczestniczących w tym Szczycie . [2]

Tegoroczny Kongres, pierwszy, który odbył się w Ameryce Południowej, zatytułowany był Biblioteki - narzędziem edukacji i rozwoju i w sposób bezpośredni nawiązywał do treści zawartych w programie prezydent IFLA.

Jak wiadomo każda biblioteka, niezależnie od typologii biorących za podstawę przynależność resortową, krąg użytkowników, przedmiot specjalizacji czy zasięg terytorialny, ma do spełnienia szereg zadań takich jak edukacyjne, informacyjne, rozrywkowe, intelektualne lub estetyczne. Jednakże dominacja poszczególnych funkcji i intensywność w ich pełnieniu bywa w poszczególnych typach odmienna.

Podczas tegorocznego Kongresu podjęto próbę ukazania realizacji funkcji edukacyjnej, intelektualnej i informacyjnej w różnych rodzajach bibliotek, nie tylko w tych tradycyjnie utożsamianych z procesami kształcenia (akademickich, szkolnych, pedagogicznych czy publicznych), ale także w bibliotekach narodowych, w bibliotekach gromadzących piśmiennictwo dla potrzeb rządu czy w bibliotekach specjalnych. Biblioteki te wspierają procesy edukacyjne zarówno sformalizowane, jak i spontaniczne czy samokształceniowe.

Każda z 45 sekcji IFLA (samodzielnie, bądź wspólnie z innymi sekcjami) przygotowała referaty wiążące się z myślą przewodnią konferencji i tematyką obecnej prezydentury. Łącznie zaprezentowano prawie 300 referatów, komunikatów czy krótkich wystąpień.

W niniejszym tekście zwrócono uwagę na funkcje edukacyjne pełnione w wybranych sieciach bibliotecznych i w krajach reprezentujących odmienne sytuacje organizacyjne wynikające np. ze stanu rozwoju ekonomicznego danego kraju. Do zilustrowania tegorocznych rozważań na forum IFLA wybrano biblioteki parlamentarne, narodowe, publiczne i szkolne.

W przypadku bibliotek parlamentarnych szczególnie mocno podkreślano znaczenie tej grupy bibliotek dla kształcenia demokratycznego społeczeństwa i jego rozwoju. Frank Kirkwood [3] z kanadyjskiej Parliamentary Library w Ottawie podkreślił, iż działania sprzyjające demokracji czy budujące ją, to przedsięwzięcia prowadzone przez służby biblioteczne i informacyjne z myślą zarówno o parlamentarzystach, jak i zwykłych obywatelach. Realizowane prace przyczyniają się do rozumienia procesów demokratycznych, politycznego uczestnictwa, praw obywatelskich czy przepisów prawa.

Wśród działań bibliotecznych służących demokracji Kirkwood wymienia m.in. publiczne rozpowszechnianie dokumentacji parlamentarnej, tak w formie tradycyjnej, jak i elektronicznej; publikowanie różnorodnych zestawień lub innych parlamentarnych narzędzi informacyjnych; prowadzenie publicznej działalności informacyjnej np. o parlamencie, jego członkach, wspieranie parlamentarzystów w udzielaniu wyborcom odpowiedzi na ich zapytania; umożliwianie elektronicznego dostępu nie tylko do informacji legislacyjnej, ale także do stron domowych poszczególnych deputowanych, partii politycznych, tekstów czy nagrań wideo komitetów parlamentarnych; wydawanie publikacji na temat parlamentu i jego działalności; udzielanie pomocy dziennikarzom i prasie; biblioteka może włączać się do przygotowywania programów radiowych czy telewizyjnych np. na temat wyborów czy kontrowersyjnych problemów publicznych; wspieranie demokracji w szkołach, poprzez dostarczanie broszur lub informacji parlamentarnej, współuczestniczenie w wydawaniu podręczników promujących procesy demokratyzacyjne, wiedzę nt. systemu parlamentarnego; kształcenie nauczycieli, jak np. czyni to kanadyjski The Teachers' Institute on Parliamentary Democracy; szkolenie bibliotekarzy i pracowników informacji z innych bibliotek, aby promować lepsze rozumienie dokumentacji parlamentarnej i parlamentarnej demokracji; prowadzenie szkoleń wśród deputowanych i ich asystentów, zwłaszcza tych nowo wybranych, na temat nie tylko biblioteki, ale także działania parlamentu, gdzie można uzyskać informacje niezbędne do pełnienia zadań poselskich; organizowanie wycieczek po parlamencie, organizowanie wystaw (na miejscu lub wyjazdowych) ilustrujących historię parlamentu i parlamentaryzmu; zapewnianie obsługi translatorskiej w językach mniejszości etnicznych, językowych czy językach państw uczestniczących w posiedzeniach (np. w wielonarodowym Parlamencie Europejskim), co jest ważnym narzędziem umożliwiającym wielokulturową demokrację; budowanie konsensusu pomiędzy komitetami parlamentarnymi, partiami politycznymi i grupami interesu, co jest cechą charakterystyczną dla dojrzałej demokracji; może także uczestniczyć w elektronicznych konsultacjach z elektoratem.

Zagadnień dotyczących budowania konsensusu, jednego z działań służących budowaniu demokracji, wymienionego w referacie Kirkwooda, dotyczyło wystąpienie Chilijki Any Marii Pino Yánez [4] z Biblioteca del Congreso National de Chile. Przedstawiła ona nowe przedsięwzięcie zwane Citizen Consensus Conferences (CCC), realizowane przez tę bibliotekę i wychodzące poza tradycyjne formy pracy bibliotecznej. Założenia metodologiczne CCC opracowano w Danii i zostały one wdrożone w życie w 1986 roku przez the Danish Board of Technology, organizację utworzoną przez Congress of Denmark dla poznawania opinii obywateli odnośnie interwencji technologicznych, które mają wpływ na ich życie. Konferencje takie odbyły się już w ponad 20 krajach na świecie. Dotyczyły np. używania środków chemicznych w przypadkach nieurodzajów, czy skażenia żywności.

Metoda CCC opiera się na wymianie wiedzy i opinii pomiędzy osobami wchodzącymi w skład panelu obywatelskiego oraz grupy eksperckiej i wypracowywanie wielostronnych ekspertyz, ukazujących różne punkty widzenia odnośnie wybranych zagadnień. Zastosowanie metodologii CCC pozwala na promowanie obywatelskiego zaangażowania, demokratyzację wiedzy, implementację metodologii uczestniczących jako mechanizmu komunikacji w społeczeństwie i tym samym wzmacnianie procesów politycznych, wprowadzanie do procesów decyzyjnych opinii społecznych opartych na konsensusie, urzeczywistnianie dialogu pomiędzy obywatelami, środowiskiem naukowym i politykami, uwzględnianie opinii obywateli w procesach legislacyjnych.

Pierwsza CCC w Chile i Ameryce Łacińskiej obyła się w październiku i listopadzie 2003 roku przy współudziale Narodowego Kongresu i szeregu specjalistycznych organizacji. Dotyczyła zarządzania indywidualnymi kartami choroby pacjenta z jego pobytu szpitalnego . [5]

Nie każda jednak biblioteka parlamentarna jest już gotowa do podjęcia wspomnianych działań służących demokracji. Potrzebne są przeobrażenia tychże bibliotek i zmiana ich wizerunku. Tych zagadnień dotyczył kolejny tekst autorów chiliskich Soledad Ferreiro i José Miguel Muga [6] z Biblioteca del Congreso National de Chile. W swoim wystąpieniu omówili zmiany, wdrożone w tejże bibliotece, których istotą jest odejście od ukierunkowania się na zbiory i usługi, a skupienie się na relacjach z priorytetową dla nich grupą użytkowników - kongresmenami.

Podczas Kongresu wiele uwagi poświęcono roli i udziałowi bibliotek narodowych w działalności edukacyjnej na rzecz całego społeczeństwa i wspieraniu procesów demokratyzacji w dostępie do wiedzy i informacji, a nie jedynie zabezpieczaniu dziedzictwa narodowego. Prezentowane wystąpienia dotyczyły bibliotek narodowych o charakterze ogólnym, jak British Library, Library and Archives Canada, National Library and Information System Authority w Republice Trynidadu i Tobago, National Library w Beninie czy narodowych bibliotek o charakterze specjalnym, jak argentyńska Narodowa Biblioteka Nauczycielska czy National Agricultural Library w Stanach Zjednoczonych Ameryki Płn.

Szerokie spektrum działań edukacyjnych realizowanych przez British Library przedstawiła Lynne Brindley. [7] Podkreśliła, że British Library jako największa brytyjska biblioteka naukowa, narodowa instytucja kultury i wiedzy wspiera procesy kształcenia poprzez zapewnianie dostępu do swoich zbiorów i usług. Prezentowane programy świadczą o ogromnym wkładzie tejże biblioteki do demokratyzacji dostępu do cennych i trudno dostępnych zbiorów. Zgodnie z przyjętą misją użytkownikami i adresatami różnorodnych form kształcenia są wszystkie osoby uczące się w szerokim rozumieniu tego terminu (od naukowców, poprzez biznesmenów do uczniów). Podstawą programów edukacyjnych są zbiory zgromadzone przez British Library.

Autorka w swojej prezentacji skoncentrowała się na programach e-learningu oferowanych przez British Library dla zróżnicowanych wiekowo i intelektualnie użytkowników. Walorem e-learningu jest: zindywidualizowane, spersonalizowane kształcenie; grupowe uczenie się, poprzez udział w forach dyskusyjnych, możliwość wykorzystania wirtualnego środowiska; możliwość skorzystania z różnorodnych form pomocy, doradztwa, komentarzy i interpretacji; dogodność procesu studiowania dostosowana do możliwości czasowych studiującego; możliwość korzystania z różnorodnych źródeł, narzędzi i pomocy dydaktycznych; przekształcanie procesu kształcenia z pasywnego w aktywny, mobilizowanie osoby uczącej się do samodzielnego poznawania i odkrywania. Wśród aktualnie realizowanych przez BL programów edukacyjnych, dostępnych online wymienić można:

• Collect Britain, największy z dotychczasowych projektów, mający charakter ogólny. Zawiera ponad 100.000 obrazów, 350 godzin zapisów dźwiękowych wykorzystuje fotografie, rękopisy, malarstwo, mapy, czasopisma, składające się na bogaty obraz brytyjskiej historii.

• prezentacje zbiorów specjalnych zawierających XIX wieczne ryciny i grafiki, mapy Londynu, nagrania na płytach gramofonowych piosenek, muzyki czy mowy z 5 kontynentów,

• wycieczki tematyczne, np. zagubione ogrody czy Londyński East End. Prezentowane są mapy, ryciny, rysunki i historyczne relacje mieszkańców z okolic East Endu, gdzie XVII wieczny pamiętnikarz Samuel Pepys odbywał przechadzki aż do chwili rozwoju przemysłu na tych terenach.

• wirtualne wystawy np. "Pejzaże literackie" ukazujące miejsca związane z pracami wybitnych klasyków jak Chaucer czy Wordsworth.

Oprócz form kształcenia prowadzonych online BL oferuje również programy edukacyjne dostępne na miejscu w bibliotece i współuczestniczy w przygotowaniu pomocy dydaktycznych do wykorzystania w klasach. Tu ilustracją mogą być przedsięwzięcia związane z Ewangeliarzem z Lindisfarne (Lindisfarne Gospels). [8] W BL zorganizowano wystawę ewangeliarzy. Zainteresowani mogli obejrzeć wystawę i wziąć udział w warsztatach, podczas których mieli możliwość poznania różnych sposobów wizualnego przekazu treści (mapy, znaczki, fotografie), a także ilustrowania tekstów w różnych kulturach i epokach np. ewangeliarzy czy Koranu.

BL przygotowało także wirtualną wersję tejże wystawy wraz z komentarzami. Prezentowane są najpiękniejsze strony, bogato ilustrowane. Dzięki programowi zapewniającemu "przewracanie kartek" można mieć wrażenie rzeczywistego kontaktu z Ewangeliarzem.

British Library organizuje także, wspólnie z North East Museum Libraries and Archives Council, tzw. "kuferki pomocy dydaktycznych" dla uczniów w wieku 5-18 lat. Zawierają one różnorodne materiały dydaktyczne zainspirowane Ewangeliarzem, jak plany lekcji dotyczące tej problematyki, obrazki, wszelkiego rodzaju ilustracje, wzory inicjałów, gry, płyty CD z nagraniami odgłosów z wyspy Holy Island. Te kuferki są rozsyłane do muzeów i bibliotek szkolnych na północnym wschodzie Anglii. Jednocześnie z wystawą przygotowane zostało faksymile Ewangeliarza, które "wędruje" po bibliotekach publicznych tego terenu i każdy może go dotknąć.

Marianne McLean [9] przedstawiła inicjatywy podjęte przez Library and Archives Canada, nową instytucję, której powstanie zatwierdził w maju 2004 roku rząd kanadyjski. Powstała ona z połączenia Narodowej Biblioteki Kanady i Narodowych Archiwów Kanady. Jej celem nie jest jedynie zwykłe fuzja obu zbiorów, ale utworzenie nowej instytucji wiedzy, która prowadziłaby do zaspokojenia potrzeb Kanadyjczyków w zakresie dostępu, wykorzystania i rozumienia narodowej spuścizny piśmienniczej.

Przedsięwzięcie przedstawione przez M. McLean to wirtualno-tradycyjny program edukacyjny, który ma uczynić zbiory biblioteki i archiwum dostępnymi dla szkół. Ma ono charakter federalny, ale opiera się na współdziałaniu władz oświatowych w poszczególnych prowincjach. Program będzie się skupiał na zasobach prymarnych, wyselekcjonowanych pod kątem ich przydatności dla programów nauczania w szkołach podstawowych i średnich (dla uczniów od 5 do 17 roku). Biblioteka i Archiwa Kanady będą współpracować z innymi bibliotekami, instytucjami archiwalnymi, edukacyjnymi i nauczycielami, aby zbudować dostępną online narodową skarbnicę - repozytorium dokumentów prymarnych zw. Evidence Web, przydatnych dla edukacji jak również zapewniać dostęp do oryginałów w instytucjach lokalnych, znajdujących się we wszystkich instytucjach kanadyjskich (lokalnych, prowincjalnych, czy uniwersyteckich). Intencją twórców programu jest umożliwienie uczniom z najodleglejszych miejscowości zapoznania się ze spuścizną narodową zgromadzoną w Ottawie i w innych miejscach, a także upowszechnienie niezwykle cennych zbiorów, które ze względu na swoją wartość rzadko były udostępnianie.

Istotą przedsięwzięcia jest wykorzystanie zasobów tworzących spuściznę narodową nie jedynie jako ilustrację, ale jako aktywną, innowacyjną część programu nauczania. Stąd konieczna jest współpraca pomiędzy pedagogami, nauczycielami, którzy są specjalistami w zakresie metod nauczania, znają szczegółowe programy a bibliotekarzami i archiwistami, którzy ocenią wartość materiałów, przygotują ich opis czy przedstawią informację o charakterze kontekstowym dotyczącą poszczególnych jednostek zbioru. Przykładem bardzo szeroko nakreślonych działań edukacyjnych realizowanych przez biblioteki narodowe były wystąpienia referentek z Wysp Karaibskich i Afryki.

National Library of Benin (NlofB), jak podaje Francis Marie-Jose Zogo [10] , powstała w 1975 roku, oprócz pełnienia roli wynikającej z bycia główną biblioteką państwa - archiwizacji i konserwacji piśmienniczego dorobku narodowego, gromadzenie eo i wydawania narodowej bibliografii, gromadzenia specjalnych zbiorów ukazujących dziedzictwo kulturowe także pełni bardzo szeroką rolę jako biblioteka publiczna. Udostępnia poprzez swoje wypożyczalnie zbiory zaspokajające różne gusta tak młodzieży, jak i dorosłych. Nie dotyczy to materiałów archiwalnych. NlofB zorganizowała w 1998 roku, przy współudziale UNICEF, sekcję dla dzieci w wieku do 14 lat, która oprócz wypożyczania zbiorów prowadzi grupy dyskusyjne dotyczące książek i narodowych i międzynarodowych problemów nurtujących je, warsztaty plastyczne, pokazy wideo i inne formy aktywności wspomagające zinstytucjonalizowany proces nauczania. We współpracy z Międzyrządową Agencją dla krajów francuskojęzycznych (Agence Intergouvernementale pour la Francophonie -AIF) Narodowa Biblioteka Beninu zapewnia młodzieży dostęp do Internetu, zajmuje się kształceniem w zakresie obsługi komputerów i znajomości programów komputerowych.

Wspólnie z twórcami z Porto-Novo organizuje spotkania przybliżające tradycyjną sztukę ludową, w celu jej zachowania i spopularyzowania wśród młodych ludzi. Organizuje wystawy promujące benińską kulturę i narodowych artystów. Biblioteka ta organizuje szkolenia dla zarządzających, udostępnia im swoje pomieszczenia dla organizacji kursów, a także dla uprawiania sportów. Zorganizowano kluby karate, judo i tenisa stołowego. Celem tych wszystkich działań jest dotarcie do najszerszych kręgów społeczeństwa i umożliwienie im pełnego wykorzystania zasobów bibliotecznych.

Wg Joan Osborne [11] w republice Trynidadu i Tobago [12] realizacja kluczowych zadań przypisanych bibliotece narodowej spoczywa na National Library and Information System Authority (NALIS), utworzonej w 1998 roku, w której skład wchodzą 3 biblioteki publiczne (the Carnegie Free Library, the Public Library of Trinidad i the Central Library Service). Oprócz funkcji związanych z archiwizacją piśmiennictwa państwowego, wydawaniem narodowej bibliografii NALIS realizuje funkcje edukacyjne poprzez swoje 4 oddziały: the Heritage Library Division, the Public Library Division, the Educational Libraries Division i the Information Networks Division.

The Heritage Library Division jest odpowiedzialne za gromadzenie, ochronę i popularyzację wszystkiego co zostało napisane przez czy o narodowościach zamieszkujących Trynidad i Tobago (Europejczycy, Afrykańczycy, Chińczycy, Hindusi, Syryjczycy, Libańczycy, ok. 1mln.300 tys. mieszkańców). Dąży do stworzenia podstawowej kolekcji karaibskiej za pośrednictwem bibliotek tych dwóch wysp. Popularyzują literaturę Trynidadu i Tobago poprzez wystawy, storytelling, informatory, bibliografie i indeksy. Oprócz pisemnych zapisów odnośnie historii wysp z inicjatywy NALIS rozpoczęto rejestrowanie zapisów ustnych nt. historii. NALIS współuczestniczą w programie walki z analfabetyzmem, który realizują wspólnie z Adult Literacy Tutors Association, ale największa w tym rola jest przypisana Oddziałowi Bibliotek Publicznych (ALTA), który przygotowuje materiały edukacyjne, organizuje szkolenia edukatorów. Zajęcia ALTA obywają się w bibliotekach (zarówno w pięknym, nowoczesnym budynku National Library, jak i w sieci bibliotek). Organizowane są specjalne działania dla najmłodszych dzieci, które są rejestrowane w bibliotekach zaraz po urodzeniu. W bibliotece gromadzi się materiały dla nich, ale także z myślą o matkach, kobietach w ciąży i osobach opiekujących się maluchami. Dla osób niepełnosprawnych, głównie osób z problemami wzroku tworzone są zbiory książek mówionych, w wersji elektronicznej, w Braille'u, organizowane są szkolenia obsługi komputera i wyszukiwania informacji poprzez komputery.

Prowadzona jest także szeroka edukacja obywatelska mająca na celu nie tylko dostarczenie informacji na temat organizacji i sprawowania władzy, ale także zachowań, postaw i umiejętności personalnych potrzebnych dla prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie (negocjowanie, współpraca, umiejętność słuchania, wyszukiwania informacji).

Oddział Bibliotek Oświatowych jest odpowiedzialny za biblioteki szkolne, biblioteki w kolegiach nauczycielskich i w innych rządowych instytucjach oświatowych w państwie. Organizuje szkolenia dla nauczycieli w zakresie organizacji i prowadzenia bibliotek szkolnych, jest także organem doradczym dla Ministerstwa Edukacji w zakresie rozwoju bibliotek szkolnych. Dzięki School Improvement Programme rozwijane są biblioteki szkolne (w republice jest 497 szkół podstawowych i 137 średnich). Oddział przygotowuje także szkolenie w zakresie kształcenia informacyjnego, opracowuje pomoce dydaktyczne dla ich realizacji.

Wśród bibliotek mających zasięg narodowy (i taką nazwę), ale o zakresie ograniczonym do jednej dziedziny wiedzy, wymienić należy argentyńską Narodową Bibliotekę Nauczycielską, której działalność i udział w kształceniu i demokratyzacji w dostępie do wiedzy przedstawiła Graciela Perrone . [13]

Początki Narodowej Biblioteki Nauczycielskiej - Biblioteca National de Maestros, (jako Publicznej Biblioteki Nauczycielskiej) przypadają na lata 70- te XIX, okres prezydentury Domingo Faustino Sarmiento (1868 - 1874), polityka, który miał największe znaczenie dla rozwoju bibliotek w Argentynie . [14]

Zdecydowanie podkreślał on ścisły związek między procesem nauczania a bibliotekami. Głosił także myśl, że biblioteki są uniwersytetami, w których ludzie nie mający dostępu do szkolnictwa wyższego mogą się rozwijać. Uważał, że demokracja wymaga wykształconych obywateli, przygotowanych do wyboru swoich reprezentantów, a edukacja jest jedyną drogą do osiągnięcia tego celu. Wraz z zatwierdzeniem w 1884 roku Aktu nr 1420 na temat Powszechnej Oświaty (Ley de Educación Común No 1420) biblioteka ta otrzymała nazwę Publiczna Biblioteka Nauczycielska i przypisano jej funkcję biblioteki pedagogicznej.

Narodowa Biblioteka Nauczycielska specjalizuje się w argentyńskiej i iberoamerykańskiej historii, socjologii, historii edukacji, prawodawstwie edukacyjnym. Prowadzona działalność edukacyjna adresowana jest przede wszystkich do polityków i decydentów oświatowych, badaczy i nauczycieli, a także bibliotekarzy organizujących usługi biblioteczne dla nauczycieli. Prowadzi działalność informacyjną na temat ustawodawstwa w zakresie edukacji, na temat organizacji szkolnictwa, podręczników szkolnych, pomocy dydaktycznych, czasopism a także multimediów i iberoamerykańskiej telewizji edukacyjnej i jej programów. Organizuje szkolenia dla nauczycieli na temat metod aktywizujących procesy nauczania i szczegółowej dydaktyki by wiedzieć nie tylko czego uczyć, ale przede wszystkim jak uczyć.

Narodowa Biblioteka Nauczycielska po uchwaleniu w 1993 roku Federalnej Ustawy nt. Edukacji przyjęła kluczową rolę w reformie edukacji, co doprowadziło do poprawy infrastruktury oświatowej i utworzenia Digital Library Service (DLS) specjalizującej się w zagadnieniach edukacji. DLS rozprzestrzeniła się w całym kraju poprzez federalną sieć tworzącą System Informacji i Komunikacji Sektora Edukacyjnego MERCOSUR (Sistema de Información y Comunicación del MERCOSUR Educativo - SIC). Wspólnym przedsięwzięciem jest ujednolicanie terminologii z zakresu edukacji.

Narodowa Biblioteka Nauczycielska koordynuje pracę 41 bibliotek pedagogicznych zlokalizowanych na terenie Argentyny. W 2000 roku Narodowa Biblioteka Nauczycielska przyjęła projekt utworzenia sieci bibliotek szkolnych BERA (Bibliotecas Escolares y Espezializadas de la Republica Argentina). Jego celem jest rozwój federalnego systemu bibliotecznego na każdym poziomie kształcenia.

Narodowa Biblioteka Nauczycielska ściśle współpracuje z takimi sieciami jak:

• SIC (Sistema de Información y Comunicación del Melcosur en Educación), wspomniana uprzednio,

• SIU (Sistema de Información Universitaria), która specjalizuje się w problematyce szkolnictwa wyższego i obejmuje 14 narodowych uniwersytetów. Moduł biblioteczny systemu (El Modulo SIU-Bibliotecas) zapewnia dostęp do biblioteczno-bibliograficznych baz tychże uniwersytetów,

• REDUC (Red Latinoamericana de Información y Documentación) Latynoamerykańska sieć Informacji i Dokumentacji w zakresie Edukacji, której centrum znajduje się w Santiago (Chile).

Warto wspomnieć, że na terenie Argentyny już od 1975 roku działa federalny Narodowy System Informacji Edukacyjnej (Sistema Nacional de Información Educativa =SNIE) . [15]

Za funkcjonowanie Narodowego Systemu Informacji Edukacyjnej odpowiedzialna jest:

• Narodowa Biblioteka Nauczycielska, której merytorycznie podlegają biblioteki pedagogiczne i tworzona obecnie sieć bibliotek szkolnych,

• Narodowe Centrum Informacji Dokumentacyjnej w zakresie Edukacji Ministerstwa Edukacji, Nauki i Technologii (Centro National de Información Documental Educativa), utworzone w 1960 roku, któremu podlegają 24 prowincjalne Centra Dokumentacji i Informacji Edukacyjnej.

Niezależnie od narodowego systemu SNIE działa Biblioteka Nauczycielska (Biblioteca del Docente) miasta Buenos Aires podlegająca bezpośrednio Podsekretariatowi Edukacji miasta Buenos Aires (Subsecretaría de Educación del Gobierno de la Ciudad Autónoma de Buenos Aires). Jest to dynamiczne centrum, stale rozwijające swoje zbiory i upowszechniające swoje usługi. Bibliotekę utworzył w 1906 roku Przewodniczący Rady Szkolnej (School Board) Manuel María de Iriondo, na bazie swoich prywatnych zbiorów.

W 1978 roku biblioteka została podporządkowana Samorządowi miasta Buenos Aires i zmieniła nazwę na Miejska Biblioteka Nauczycielska. Pod koniec 1996 roku została przekształcona w centrum dokumentacji i informacji specjalizujące się w zakresie nauk edukacyjnych i społecznych. Centrum koordynuje pracę sieci bibliotek szkolnictwa wyższego dla nauczycieli (Red be Bibliotecas de los Insitutos Superiores Formación Docente), której głównym celem jest zapewnienie pomocy dokumentacyjnej i informacyjnej dla kursów zawodowych i szkoleń.

Yvette Alonso [16] z National Agricultural Library (NAL) w Beltsville (Maryland) w USA przedstawiła rolę tej biblioteki w realizacji działań edukacyjnych z zakresu rolnictwa. Zgodnie ze sformułowaną misją Narodowej Biblioteki Rolniczej ma ona zwiększyć dostępność i wykorzystanie informacji rolniczej przez badaczy, edukatorów, polityków i wszelkich użytkowników produktów rolniczych. Przy współpracy agencji rządowych, bibliotek i uniwersytetów, tak amerykańskich jak i międzynarodowych, opracowano szereg programów, instytucjonalnych narzędzi i usług, które wspierają rozwój rolnictwa i edukacji w tym zakresie. Tymi "narzędziami" są centra informacyjne i Tezaurus Narodowej Biblioteki Rolniczej, które umożliwiają szybkie odnalezienie potrzebnych informacji. W chwili obecnej NAL ma 7 specjalistycznych centów informacyjnych dotyczących np. żywności, weterynarii, wody czy informacji ds. wsi. Każde z centrów prowadzi własne, elektroniczne bazy danych i rozwija specjalne usługi, oprócz tradycyjnego wyszukiwania informacji także organizuje programy edukacyjne, przygotowuje materiały szkoleniowe i grupy dyskusyjne.

Te bardzo odmienne wystąpienia ilustrujące pojmowanie i realizację funkcji edukacyjnej przez biblioteki narodowe, ukazały, niezależnie od wielkości, rozwoju gospodarczego danego kraju i poziomu usług bibliotecznych trzy bardzo istotne sprawy;

• biblioteki narodowe muszą mieć ścisły kontakt ze społeczeństwem, być otwarte na wszystkich użytkowników a nie jedynie na wąską grupę najbardziej wykształconych odbiorców,

• muszą dążyć do upowszechnienia swoich zbiorów w jak najszerszych kręgach, docierać do szkół i zachęcać młodzież do poznawania spuścizny narodowej,

• biblioteki narodowe powinny być współkoordynatorami polityki bibliotecznej w całym kraju.

Ważny aspekt działalności bibliotek publicznych, adresowany do ludności tubylczej zaprezentowały sekcje: Usług Bibliotecznych dla Społeczności Wielokulturowej oraz Sekcji ds. Ameryki Łacińskiej i Karaibów. Szczególnie wyakcentowano rolę tychże bibliotek w zachowaniu dziedzictwa kulturowego rdzennej ludności i promowaniu edukacji umożliwiającej wyjście poza teren swojej tubylczej wioski.

Peter Sarri [17] ze Szwecji, przedstawił historię i projekt działalności Centralnej Biblioteki dla ludności lapońskiej zamieszkującej w Szwecji. Decyzja o utworzeniu tej Biblioteki została podjęta w 1994 roku przez Parlament Lapoński. Celem jej działania jest umożliwianie Lapończykom dostępu do książki, informacji, edukacji i rekreacji oraz kształtowanie tożsamości etnicznej, podtrzymywanie znajomość języka, kultury i prowadzenie badań dotyczących Laponii i jej mieszkańców. Program działania Centralnej Biblioteki opiera się na współpracy z bibliotekami powiązanymi z różnymi instytucjami w trzech lapońskich centrach w Kirunie, Jokkmokku i Őstesund.

Loriene Roy [18] z University of Texas w Austin, USA oraz Jean Whitehorse [19] z New Mexico State Library w Crownpoint, USA przybliżyły sytuację bibliotek plemiennych dla ludności z plemion indiańskich w Stanach Zjednoczonych. Na szczególną uwagę zasługuje the New Mexico State Library, która przygotowała i realizuje specjalny program działania adresowany do społeczności plemiennej Tribal Libraries Program, który obsługuje około 139 tys. rdzennych Amerykanów w Nowym Meksyku. Biblioteka obejmuje swoim zasięgiem teren całego stanu, a główna jej agenda zajmująca się działalnością na potrzeby ludności plemiennej znajduje się w Santa Fe, zatrudnia dwóch pełnoetatowych konsultantów bibliotecznych. Prowadzi także szkolenia bibliotekarzy wywodzących się spośród rdzennej ludności. W latach 2002-2003 przeszkolono 775 bibliotekarzy i innych osób na potrzeby działalności bibliotecznej, informacyjnej i edukacyjnej. W Crownpoint, gdzie działa filia biblioteki w Santa Fe, zorganizowano też centrum szkolenia i pomocy obsługujące ludność z plemienia Navajo. Na terenie stanu Nowy Meksyk działa 15 plemiennych bibliotek i punktów bibliotecznych dla ludności Navajo. Dzięki funduszom z Programu Native American Access to Technology Fundacji Billa i Melindy Gates udało się w ostatnich latach powiększyć zbiory w tych bibliotekach, a także wyposażyć w komputery z dostępem do Internetu. Dzięki temu możliwe jest szkolenie mieszkańców w zakresie korzystania z nowych technologii. Centrum w Crownpoint prowadzi działania na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego ludności Navajo, gromadzi różnego rodzaju nagrania dźwiękowe i video pieśni, obrzędów i legend, prowadzi naukę języka Navajo, zapoznaje mieszkańców z ich tradycją i kulturą, ucząc np. tkactwa, tradycyjnego zajęcia kobiet z Navajo. Centrum oraz sieć bibliotek plemiennych wspierają ludność tubylczą w procesie adaptacji do życia poza rezerwatem, prowadząc zajęcia wspomagające procesy edukacyjne i umożliwiając osobom uczącym się dotarcie do książek.

Problemom bibliotekarstwa dla rdzennej ludności w Ameryce Łacińskiej poświęcone były wystąpienia Mino-Eusebio Castro [20] , reprezentującej społeczność Ashanika w peruwiańskiej Amazonii, Cesara Augusto Castro Aliaga [21] (z Peru), członka stałego Komitetu Sekcji IFLA ds. Ameryki Łacińskiej i Karaibów, oraz Edgardo Civallero [22] z Universidad Nacional de Cordoba, (Argentyna) i Judith Martinez Cuevas [23] z National University of Lujan w Buenos Aires.

Sytuacja rdzennych mieszkańców Ameryki Łacińskiej jest zdecydowanie odmienna od tej przedstawionej przez referentki ze Stanów Zjednoczonych. Liczebność tubylczej ludności w Ameryce Łacińskiej jest szacowana na 40-50 mln. osób (co stanowi ok. 8-10% całej populacji mieszkańców), jednak jak podkreślił C.A.C. Aliaga w całej historii Ameryki Łacińskiej ludność ta była wykluczona ze wszelkich usług publicznych, takich jak działalność biblioteczna i informacyjna. Polityka biblioteczna w poszczególnych krajach tego regionu skupiała się bardziej na zaspokajaniu potrzeb mieszkańców miast i ich otoczenia niż potrzebach ludności etnicznej. Z tego też powodu rdzenna ludność praktycznie nie ma dostępu do usług bibliotecznych. Dzięki staraniom sekcji IFLA podjęto działania mające na celu tworzenie bibliotek gromadzących piśmiennictwo i zbiory dotyczące ludności rdzennej i w mniejszym stopniu, zaspokajające potrzeby biblioteczne i informacyjne tych mieszkańców.

Wśród bibliotek latynoamerykańskich, które podjęły starania w celu identyfikacji etnicznej i ochrony dziedzictwa kulturowego ludności tubylczej wymienić należy Servicio de Información Ciudadana (SIC) of the Centro de Documetación e Información be Bolivia w Cochabamba (Boliwia); Universidad de la Frontera and the Dirección de Bibliotecas, Archivos y Museos w Chile, które zorganizowały Bibliobús Regional de la Araucania - mobilne usługi biblioteczne dla ludności Mapuche zamieszkującej region Araucanii; Library Services wśród społeczności Wayuu w okręgu La Guajira w Kolumbii, Biblioteca Indigena de Magüta w Brazylii przy granicy z Peru i Kolumbią, Centro de Documentación Indigena w Ouito w Ekwadorze. Działania mające na celu gromadzenie materiałów i prowadzenie studiów poświęconych rdzennej ludności podejmują także peruwiańskie instytucje, takie jak Centro Amazónico de Antropología y Aplicación Práctica (CAAAP) w Limie, Centro de Documentación e Información del Instituto de Investigación de la Amazonía Peruana (IIAP) w Iquitos czy Centro de Culturas Indigenas del Perú "Chirapaq".

Najbardziej rozległą działalność na rzecz rdzennych mieszkańców tego regionu prowadzi Meksyk, gdzie w ciągu ostatnich kilku lat wydano ponad 2 mln. książek w językach etnicznych, które są nieodpłatnie rozprowadzane w szkołach w środowiskach etnicznych. Podejmowane są tam także przedsięwzięcia mające na celu wsparcie działań bibliotecznych dla tejże ludności np. Pueblos Indigenas en la Sociedad Información, program wsparcia dla bibliotek tubylczych (indigenous libraris) prowadzony przez Dirección General de Bibliotecas.

Edgardo Civallero przedstawił realizację projektu biblioteki dla rdzennej społeczności w argentyńskiej prowincji Chaco. Ludność tubylcza w Argentynie, podobnie jak i w innych państwach tego regionu, również nie ma zapewnionej obsługi bibliotecznej, co wynika także z analfabetyzmu. Przedstawiony projekt to tworzenie "ustnej" biblioteki gromadzącej nagrywane na taśmy mity, legendy, pieśni, opowieści o obyczajach. Nagrania te upowszechniano w szkołach wśród dzieci z określonych środowisk etnicznych. Działania takie miały na celu nie tylko przybliżenie im ich kultury i zwyczajów, ale także podtrzymanie identyfikacji kulturowej i wyzbycie się wstydu wynikającego z przynależności do mniejszości etnicznej. Kolejnym etapem projektu jest spisywanie taśm, co napotyka na liczne trudności wynikające czasem z braku istnienia języka pisanego danej grupy.

Carlos Alberto Zapata C. [24] z Luis Arago Library w Bogocie przedstawił szeroki program działań edukacyjnych prowadzonych przez sieć bibliotek publicznych w stolicy Kolumbii Bogocie (Red de Bibliotecas Públicas de Bogotá - BIBLORED). Jest to najlepiej w kraju zorganizowana sieć. Obejmuje ona 4 megabiblioteki zlokalizowane w różnych częściach miasta oraz 105 bibliotek miejskich. Obecnie ma miejsce wdrażanie nowych technologii informacyjnych do sieci tych bibliotek. Zakończona została konwersja katalogów kartkowych na katalogi zautomatyzowane, wprowadzono zintegrowane systemy biblioteczne obejmujące takie procesy biblioteczne, jak gromadzenie, opracowanie, udostępnianie czy zarządzanie finansami, zapewniono dostęp do Internetu i zorganizowano usługi biblioteczno-informacyjne wykorzystujące ten dostęp. W ramach sieci realizowany jest program usług bibliotek ruchomych dla najbardziej oddalonych dzielnic miasta (Caja Compensación Familiar Colsubsidio, od 1995 roku działający jako Sieć Bibliotek Publicznych Colsubsidio- Red de Bibliotecas Públicas de Colsbsidio), które służą doskonaleniu kształcenia i szkoleniu rodzin, organizacji wydarzeń kulturalnych i naukowych, z których korzysta dana społeczność.

Podczas obrad plenarnych i spotkań różnych sekcji, zwłaszcza publicznych dla dzieci i młodzieży oraz szkolnych, wielokrotnie [25] przytaczano tekst Konwencji Praw Dziecka ONZ z 1989 roku, którą podpisały wszystkie kraje świata z wyjątkiem USA i Somalii. Dokument ten odnosi się do dzieci i młodych ludzi, którzy nie ukończyli 18 roku życia, a dotyczy m.in. prawa do nauki, zabawy, informacji, odpoczynku, czasu wolnego, wolności od wszelkich form przemocy, a także do tego, aby ich punkt widzenia był brany pod uwagę, gdy podejmowane są decyzje ich dotyczące. Prawa te powinny być przestrzegane przez wszystkich i przez wszystkie instytucje, m.in. przez biblioteki, które umożliwiają ich wypełnienie. Dlatego też do tego dokumentu ONZ odwołują się publikacje IFLA np. IFLA/UNESCO Public Library Manifesto (1994), IFLA/UNESCO School Library Manifesto (1999), The Public Service: IFLA/UNESCO Guidelines for Development (2001), Guidelines for Young Adults (1997) oraz Guidelines for Children's Library Services.

Ten ostatni z wymienionych dokumentów został przedstawiony [26] podczas tegorocznej IFLA przez Section on Library Services to Children and Young Adults (Sekcja Usług Bibliotecznych dla Dzieci i Młodzieży). Jest to długo oczekiwana, znowelizowana wersja Wytycznych dotyczących działalności bibliotek dla dzieci (Guidelines for Children's Library Services). Pierwsza edycja Wytycznych ukazała się w 1991 roku, a jej redaktorem była Adele M.Fasick, ówczesna przewodnicząca Sekcji. Wytyczne te stanowiły dodatek do IFLA Guidelines for Public Libraries opublikowanego w 1986 roku. W znowelizowanym dokumencie starano się dopasować jego treści do zmieniającego się otoczenia, w którym dzieci wzrastają. Przy opracowaniu tekstu zwrócono uwagę na cele, które powinna pełnić biblioteka dla dzieci u progu 21 wieku:

• wspomagać proces kształcenia,

• wspierać (poprzez popularyzację) dokonujące się zmiany technologiczne, przy jednoczesnej świadomości ogromnego wykorzystania Internetu przez dzieci,

• kłaść większy nacisk na w pełni swobodny dostęp do wszystkich materiałów dla dzieci i młodzieży,

• rozwijać umiejętności społeczne poprzez kontakty rówieśnicze, pomiędzy dziećmi z różnych kultur całego świata.

Zalecenia zostały tak sformułowane, aby każdy kraj niezależnie od wielkości i poziomu rozwoju ekonomicznego mógł dostrzec znaczenie i wartość doskonale zorganizowanych bibliotek dla dzieci i przeznaczyć środki do ich realizacji. A same Wytyczne mają stanowić narzędzie pomocne przy ich urzeczywistnianiu.

Główną myślą, która znalazła odzwierciedlenie w tych Wytycznych, w różnych jego fragmentach i powinna być podstawą w organizowaniu bibliotek dla dzieci, jest uwzględnianie praw każdego dziecka. W dokumencie podkreśla się wyraźnie:

• konieczność zainwestowania w biblioteki dla dzieci,

• że biblioteki te mogą służyć jako ogniwa wprowadzające dzieci i ich rodziny do społeczeństwa globalnego,

• nieustającą wagę współpracy między bibliotekami a innymi instytucjami działającymi w środowisku,

• potrzebę ustawicznego kształcenia i doskonalenia personelu pracującego z dziećmi,

• włączenia bibliotekarzy dziecięcych do zespołu zarządzającego biblioteką,

• konieczność regularnej ewaluacji wszystkich usług bibliotecznych dla dzieci i młodzieży.

Podstawową grupę użytkowników w bibliotekach dziecięcych stanowią dzieci od najwcześniejszych swoich dni do 13 roku życia oraz ich rodzice, opiekunowie, wychowawcy i wszyscy inni pracujący z dziećmi. Natomiast efektywnej pracy bibliotecznej z osobami w okresie adolescencji (13-19 lat) służą wydane w 1997 roku Wytyczne dla bibliotek obsługujących tę grupę użytkowników: Guidelines for Library Services for Young Adults. Zgodnie z celami wyszczególnionymi w tym dokumencie biblioteki dla młodzieży mają umożliwić tej grupie użytkowników przejście od bibliotek dziecięcych do bibliotek dla dorosłych poprzez:

• propagowanie kształcenia ustawicznego, promocję bibliotek i czytelnictwa,

• kształtowanie i motywowanie do ciągłego czytania dla potrzeb informacji i rozrywki,

• promowanie umiejętności niezbędnych dla edukacji informacyjnej (oprócz umiejętności czytania, pisania i matematycznych także gromadzenia, selekcji, oceny, interpretacji i krytycznej analizy informacji pochodzących z różnych źródeł),

• zapewnianie młodzieży dostępu do zbiorów i usług, które zaspokajają jej potrzeby edukacyjne, informacyjne, kulturalne i rozrywki.

Referentki chilijskie [27] przedstawiły założenia programu chilijskiego Ministerstwa Edukacji, służącego wyrównywaniu szans edukacyjnych i umożliwianiu dostępu do informacji, m.in. wśród dzieci z etnicznych grup zamieszkujących Chile. W przedsięwzięciu uwzględniono 452 szkoły podstawowe (klasy 1-4) mające bardzo niskie osiągnięcia w zakresie edukacji. Podstawą programu jest wykorzystanie różnorodnych materiałów edukacyjnych dla wspierania procesu dydaktycznego. Przygotowano ruchome komplety pomocy dydaktycznych (mini Learning Resource Center), dające się łatwo przewieźć z jednej klasy do drugiej, zgodnie z potrzebami. Zestawy te wymieniane są 3-4 razy w roku. Projekt ruchomych zestawów pomocy dydaktycznych finansowany jest w 85% przez Ministerstwo Edukacji, a w 15% przez szkołę i społeczność lokalną. Projekt ten, oprócz wspierania bieżących potrzeb dydaktycznych, ma także zachęcić uczniów do czytelnictwa, wdrożyć do pracy z różnymi źródłami informacji na dalszych etapach edukacji i ukazać niezbędność biblioteki i dostępu do informacji dla poprawy jakości życia. Dla samych szkół projekt ma być zachętą do tworzenia na bazie tych ruchomych zbiorów szkolnych Learning Resouce Center. Integralną częścią projektu było wykorzystanie storytelling (w wykonaniu nauczycieli i bibliotekarzy), podczas których opowiadano dzieciom nie tylko bajki czy baśnie, ale także legendy, mity czy historyjki dotyczące różnych chilijskich kultur: Mapuches na południu Chile, Aymaras z andyjskich miejscowości czy Rapanui prezentowane po hiszpańsku i w ich etnicznych językach (Aymara, Mapudugun i Rapanui).

Promowana w wystąpieniach potrzeba współpracy pomiędzy różnymi organizacjami działającymi na rzecz dzieci i młodzieży znalazła swoje odzwierciedlenie we wspólnych sesjach i spotkaniach roboczych Sekcji: School Libraries and Resources Centers oraz Libraries for Children and Young Adults.

We wnioskach końcowych obu sekcji zaproponowano podjęcie na szerszą skalę działań umacniających pozycję i prawa dzieci we współczesnym świecie:

• rozwijanie współpracy między IFLA i np. UNICEF na poziomie międzynarodowym i lokalnym,

• uwzględnianie praw dziecka w formułowaniu narodowej polityki bibliotecznej,

• organizowanie szkoleń dla bibliotekarzy odnośnie praw dziecka i zamieszczenie odpowiednich zapisów na ten temat w kodeksach etyki zawodowej,

• włączenie do projektów UNICEFu zapisów o prawie do informacji i usług bibliotecznych,

• ustanowienie 20 listopada dniem działań bibliotecznych propagujących prawa dziecka,

• dokonanie wyboru literatury dla projektów edukacyjnych na temat praw człowieka,

• utworzyć wiarygodne i bezpieczne warunki, w których dzieci samodzielnie mogą poszukiwać i znajdować informacje, wyrażać swoje opinie i wykorzystywać swoje umiejętności,

• rozmawiać z dziećmi na temat możliwości poprawy ich codziennego życia,

• i najważniejsze ze wszystkich: wsłuchiwać się w to co mówią dzieci. [28]

Clara Budnik Sinay [29] przypomniała sytuację bibliotek chilijskich w czasie i po zakończeniu dyktatury wojskowej generała Augusto Pinocheta, która trwała 17 lat. Tekst ten nie tylko ukazał jaką rolę na rzecz edukacji, demokracji odegrały biblioteki, ale przypomniał różne konteksty działań i zachowania bibliotekarzy z jakimi stykaliśmy się w Polsce w różnych okresach historycznych. Przypomnę, że przewrót wojskowy, który miał miejsce w 1973 doprowadził do objęcia rządów przez Juntę Rządu Sił Zbrojnych i Policji. Rząd Pinocheta przeprowadził procesy reprywatyzacyjne i prywatyzacyjne wszystkich sektorów znacjonalizowanych przez chadeckie i marksistowskie rządy prezydentów Edwarda Frei i Salvadora Allende. Okres dyktatury miał głęboki wpływ na życie intelektualne społeczeństwa, ale także na intelektualne instytucje, takie jak uniwersytety czy biblioteki różnych sieci. Bibliotekom, w których zatrudniono sympatyków Pinocheta, zabroniono gromadzenia i udostępniania nie tylko publikacji, które określone zostały jako lewicowe, ale wszystkich, które w jakikolwiek sposób krytykowały lub naruszały porządek ustanowiony przez juntę. Większość prac o charakterze intelektualnym i twórczym była wydawana poza granicami Chile. Podczas dyktatury zdarzały się wypadki palenia księgozbiorów bibliotecznych, choć na szczęście nie przyjęły one skali masowej. Powszechniejsze były sytuacje niszczenia prywatnych zbiorów lewicowych intelektualistów, przywódców związkowych czy członków partii. Na początku okresu dyktatury nawet poszczególni mieszkańcy dobrowolnie palili swoje książki by uniknąć aresztowań. Jednak reakcja większości bibliotek to raczej ukrywanie niż niszczenie zbiorów, które mogły wywołać przykre konsekwencje. Np. w Bibliotece Narodowej z publicznych katalogów usunięto karty z opisami "niepożądanych" publikacji, tworząc z nich sekretny zbiór opisów, natomiast same dzieła pozostały na swoim miejscu. Dostęp do tych ukrytych prac w dużym stopniu zależał od politycznego nastawienia bibliotekarzy. Niektórzy bibliotekarze, nie bacząc na konsekwencje ułatwiali dostęp do wszystkich zbiorów.

Jednak, jak podkreśliła Budnik-Sinay nie wszyscy Chilijczycy byli przeciwni dyktaturze, część bibliotek otwarcie kolaborowała z reżimem i była szczęśliwa ograniczając dostęp do zabronionej informacji. Ponadto, co określono jako sytuację typową dla Chile, wielu studentów i obywateli było zbyt przerażonych, by w bibliotece pytać o potrzebne im materiały w obawie o denuncjację ze strony bibliotekarzy czy innych użytkowników biblioteki. Zwłaszcza, że z obawy o błędną interpretację tytułów jako wywrotowe, listy książek zabronionych, znacznie się rozrosły poza te, których wykazy ustalone zostały przez rząd Pinocheta. Bardziej niż niszczenie książek destruktywnie na sytuację bibliotek wpłynęła "kulturalna" polityka junty. Biblioteki przestały otrzymywać środki finansowe z budżetu centralnego, czasem finansowały je samorządy miejskie, a najczęściej były to "wyselekcjonowane" (bezużyteczne) dary mieszkańców.

Po roku 1990 (po okresie dyktatury) biblioteki także włączyły się w proces demokratyzacji kraju, promując i umożliwiając mieszkańcom swobodny dostęp do informacji i zbiorów. Podjęły także starania o zebranie i odtworzenie wszystkiego, co w ciągu tych 17 lat było zniszczone w kraju lub wydane poza jego granicami.

Te przykładowo zaprezentowane wystąpienia ukazały, że biblioteki wszystkich sieci dążą do tego by stać się bibliotekami otwartymi na użytkownika i przyciągnąć jak największą ich rzeszę. Podejmują działania, które zdaniem niektórych bibliotekarzy mogą wydawać się spoza zakresu ich kompetencji czy obowiązków. Potrzeba otwartości nie ogranicza się jedynie do bibliotek publicznych czy szkolnych adresujących swe usługi do najszerszych kręgów, ale również staje się wyznacznikiem prac elitarnych bibliotek, jak narodowe czy parlamentarne, które coraz częściej chcą się włączać do programów edukacyjnych przygotowywanych nie tylko z myślą o badaczach czy kongresmenach, ale także uczniach. Co więcej, ukazano, że za budowę społeczeństwa informacyjnego, kształcenie ustawiczne powinny być odpowiedzialne wszystkie biblioteki, a każda z nich może wspomagać procesy edukacyjne i przybliżając swoje zbiory o historycznej czy unikalnej wartości kształtować i rozwijać dziedzictwo narodowe.

Doskonałą ilustracją udziału bibliotek w procesie poprawy jakości życia mieszkańców i demokratyzacji dostępu do informacji i wiedzy były wizyty w bibliotekach argentyńskich. Organizatorzy zaproponowali 22 biblioteki, obsługujące różne kategorie użytkowników: narodowe, uniwersyteckie, publiczne i specjalne.